کم خونی

کم خونی را بشناسیم:

زمانی که سطح گلبول های قرمز خون (RBC) در بدن پایین می آید، کم خونی روی می دهد که این با امراض مختلفی همراه است زیرا گلبول های قرمز حاوی هموگلوبین هستند که اکسیژن را به بافت های بدن انتقال می دهند. کم خونی با خستگی و فشار بر اعضای بدن همراه است.

کم شدن شمار گلبول های قرمز بدلیل نابودی و از بین رفتن گلبول ها و کند شدن روند تولید آنهاست.

کم خونی یکی از بیماری های خونی است که دلایل زیادی دارد که از جمله می توان به جنبه وراثتی، مشکل سوء تغذیه (فقر آهن یا کمبود ویتامین ها)، ابتلا به بیماری های عفونی و برخی سرطان ها و مصرف برخی داروها یا تماس با برخی سموم اشاره کرد.

 

دلایل و انواع کم خونی

 

 کم خونی بدلیل نابودی و از دست رفتن گلبول های قرمز:

زمانی که سرعت از دست رفتن گلبول های قرمز بدلیل فرایند همولیز، بیشتر از حد نرمال باشد، مغز استخوان با افزایش تولید گلبول های جدید، گلبول های از دست رفته را جبران می کند اما اگر سرعت از دست رفتن گلبول ها بیشتر از حد معمول باشد و امکان جبران گلبول های از دست رفته ممکن نباشد، فرد به کم خونی مبتلا می شود که به این حالت، کم خونی همولیتیک گفته می شود.

کم خونی همولیتیک خودایمنی زمانی اتفاق می افتد که سیستم ایمنی بدن به اشتباه به گلبول های قرمز حمله کند و آنها را از بین ببرد. این حالت بدلیل ابتلا به یک بیماری روی میدهد اما برخی مواقع بدون دلیل ایجاد می شود.

کم خونی همولیتیک ارثی همان طور که از نامش پیداست، یک بیماری ارثی است. از اشکال این بیماری می توان به بیماری گلبول های داسی شکل، تالاسمی، کمبود گلوکز-۶-فسفات دی هیدروژناز (G6PD) و اسفروسیتوز ارثی اشاره کرد.  

 

بیماری گلبول های داسی شکل:

sickled_cell_01.jpg

 این بیماری نوع شدید کم خونی است که در میان افریقایی ها بیشتر مشاهده می شود (از هر ۵۰۰ نفر، یک کودک امریکایی اهل افریقا به این بیماری مبتلاست). این بیماری بر هموگلوبین که یکی از پروتئین های موجود در گلبول قرمز است، تاثیر می گذارد، هموگلوبین وظیفه انتقال اکسیژن به اعضای بدن را برعهده دارد. گلبول های قرمز با هموگلوبین سالم بدلیل گرد بودن و داشتن انعطاف پذیری، براحتی از جریان خون عبور می کنند. بیماری گلبول داسی شکل موجب چسبندگی، سفتی و شکنندگی گلبول های قرمز شده و این گلبول ها به شکل منحنی و داس تبدیل می شوند. این گلبول ها بجای عبور از شریان ها، مجرای عبور خون را مسدود کرده و خون موردنیاز به بافت ها و اعضای بدن نمی رسد که در این صورت، بافت ها و اعضای بدن دچار کمبود اکسیژن شده و بدن نیز درگیر برخی مشکلات می شود.  

 

تالاسمی:

thalassemia-red-blood-cells.jpeg

تالاسمی، بیماری است که بر روند ساخت و تولید هموگلوبین تاثیر می گذارد. شمار گلبول های قرمز خون بیشتر از سایر گلبول هاست و عمر آنها حدود ۴ ماه است. بدن روزانه گلبول های قرمز جدیدی را تولید کرده و آنها را جایگزین گلبول های مرده و از دست رفته می کند. در بیماری تالاسمی، این گلبول ها با سرعت بالایی از بین می روند که در نهایت فرد به بیماری کم خونی مبتلا می شود.

 

تالاسمی ماژور:

تالاسمی ماژور یا آنمی کولی، نوع شدید کم خونی است که گلبول های قرمز به سرعت از بین می روند و آهن در بافت های مهم بدن رسوب می کند. تالاسمی ماژور منجر به کم خونی خفیف می شود.

 

کمبود G6PD:

12-3.jpg

G6PD یکی از آنزیم هایی است که در تبدیل کربوهیدرات به انرژی نقش دارد. این آنزیم، گلبول های قرمز را از رسوبات ناشی از مصرف دارو و یا از ابتلا به بیماری عفونی محافظت می کند. در افراد مبتلا به کمبود G6PD، گلبول های قرمز بقدر کافی G6PD را تولید نمی کنند و یا روند تولید بدرستی انجام نمی شود. بدون داشتن آنزیم G6PD، گلبول ها آسیب دیده و یا از بین می روند. کمبود این آنزیم معمولا در میان مردان افریقایی بیشتر است.

 

اسفروسیتوز وراثتی:

اسفروسیتوز وراثتی یک بیماری ارثی است که گلبول های قرمز بدرستی شکل نمی گیرند (گلبول ها به شکل کره نازک هستند) و بدلیل مسئله ژنتیکی و وجود پروتئین در ساختار گلبول قرمز، بسیار شکننده هستند که همین امر موجب نابودی و از بین رفتن گلبول ها و درنهایت ابتلا به کم خونی، یرقان و بزرگ شدن طحال می شود. سابقه خانوادگی، خطر ابتلا به این بیماری را افزایش داده و این بیماری بیشتر در شمال اروپا مشاهده می شود و می تواند همه نژادها را درگیر کند.

 

کم خونی بدلیل کم شدن شمار گلبول های قرمز:

725312_810.jpg

کم خونی با خونریزی شدید ناشی از جراحت، جراحی یا لخته شدن خون ارتباط دارد. کم خونی تدریجی در بلندمدت مثل خونریزی روده بدلیل ابتلا به بیماری التهاب روده (IBD) منجر به بروز آنمی شده که با قاعدگی شدید در دختران نوجوان و زنان همراه است. همه این عوامل، نیاز بدن را به آهن افزایش می دهند زیرا آهن از جمله عناصری است که برای ساخت و تولید گلبول های قرمز ضروری می باشد.

 

کم خونی بدلیل کند شدن روند تولید گلبول های قرمز

آنمی اپلاستیک زمانی اتفاق می افتد که مغز استخوان نتواند گلبول های قرمز را بقدر کافی تولید کند و این بیماری بدلیل عفونت ویروسی یا تماس با مواد شیمیایی سمی، اشعه ها یا مصرف داروهایی مثل آنتی بیوتیک، داروهای ضد صرع یا داروهای سرطان روی می دهد. برخی سرطان ها در کودکان مثل سرطان خون یا لوکمی باعث بروز آنمی اپلاستیک می شود درحالیکه برخی بیماری های ژنتیک یا مزمن بر عملکرد مغز استخوان تاثیر می گذارند. بالا بودن سطح هموگلوبین و گلبول های قرمز به انتقال اکسیژن برای رشد جنین در رحم کمک می کند. بعد از تولد، اکسیژن به مقدار فراوان موجود بوده و سطح هموگلوبین در حدود ۲ ماهگی به کمترین میزان افت می کند که به این حالت، آنمی فیزیولوژیک نوزاد گفته می شود. افت موقتی شمار گلبول ها طبیعی بوده و به هیچ درمانی نیاز ندارد زیرا بدن نوزاد فورا شروع به ساخت و تولید گلبول های قرمز می کند. از آنجایی که آهن برای تولید هموگلوبین ضروری است لذا کم خونی بدلیل کمبود آهن اتفاق می افتد. کمبود آهن در رژیم غذایی منجر به کم خونی ناشی از فقر آهن می شود. این نوع کم خونی در میان کودکان متداول بوده و در هرسنی روی می دهد اما در کودکان زیر ۲سال بیشتر مشاهده می شود. نوزادان و اطفالی که زیاد شیر می خورند، بیشتر در معرض فقر آهن قرار دارند.

دختران در سن بلوغ نیز بدلیل عادت ماهانه در معرض خطر ابتلا به کم خونی ناشی از فقر آهن هستند. بدلیل اینکه مقدار زیادی آهن در طول عادت ماهانه از بین می رود لذا باید از وجود این عنصر در رژیم غذایی اطمینان حاصل کرد.

 

علایم کم خونی

hem13.png

نخستین علایم کم خونی شامل رنگ پریدگی پوست، لب ها و ناخن ها می باشد. این تغییرات بتدریج ظاهر می شوند و توجه به آنها بسختی صورت می گیرد. سایر علایم شامل تحریک پذیری، خستگی، تاری دید، سرگیجه و تپش قلب می باشد.

کم خونی بدلیل از دست رفتن گلبول های قرمز موجب بروز یرقان، بزرگ شدن طحال و تیره شدن رنگ ادرار می شود.

در اطفال و کودکان، کم خونی ناشی از فقر آهن موجب تاخیر در رشد و اختلالات رفتاری، کاهش تحرک، اختلال در روابط اجتماعی و بی توجهی می شود. درصورتی که فقر آهن درمان نشود، مشکلات رشد تا سنین دبستان ادامه می یابد.

 

تشخیص کم خونی:

اغلب پزشکان، کم خونی را از طریق انجام آزمایشات خون تشخیص می دهند. آنها براساس شمار سلولهای خون (CBC) نشان می دهند که آیا تعداد گلبول های قرمز کمتر از حد نرمال است یا خیر.

 

 سایر آزمایشات برای تشخیص کم خونی:

آزمایش نمونه خون: برای آزمایش گلبول های قرمز، یک قطره خون روی یک اسلاید شیشه ای گذاشته شده و سپس زیر میکروسکوپ قرار می گیرد که با استفاده از آن می توان علت کم خونی را تشخیص داد.

تست آهن: این آزمایش شامل تست سرم آهن و فریتین است که می تواند به تعیین کم خونی ناشی از فقر آهن کمک کند.

-الکتروفورز هموگلوبین: با کمک این تست، غیرعادی بودن هموگلوبین تشخیص داده می شود و بیماری گلبول داسی شکل، تالاسمی و سایر کم خونی های وراثتی تعیین می شود.

-بایوپسی و نمونه گیری از مغز استخوان:

با استفاده از این تست، روند تولید گلبول در مغز استخوان تعیین می شود. این تست، ابزاری برای تشخیص کم خونی اپلاستیک می باشد و درصورتی از آن استفاده می شود که بیماری تاثیرگذار بر مغز استخوان (مثل لوکمی) باعث بروز کم خونی شود. 

-شمار رتیکولوسیت: این واحد اندازه گیری تعداد گلبول های قرمز نورس است که پزشکان با استفاده از آن می توانند روند تولید گلبول قرمز را تعیین کنند. 

پزشک با بررسی سابقه کم خونی در خانواده، بیماری های دوران کودکی و داروهای مصرفی و همچنین با کمک برخی آزمایشات می تواند نوع کم خونی را تشخیص دهد.

 

درمان کم خونی

 

درمان کم خونی به دلایل و علت آن بستگی دارد:

کم خونی ناشی از فقر آهن: پزشک دارویی را به صورت قطره برای نوزادان و اطفال و یا به صورت شربت یا قرص برای بزرگسالان تجویز می کند. درمان کم خونی معمولا ۳ ماه طول می کشد که دراین مدت، ذخیره آهن در بدن آغاز می شود. پزشک افزودن غذاهای غنی از آهن را به وعده های غذایی کودک یا کاهش مصرف شیر را توصیه می کند.

اگر دختران نوجوان دچار کم خونی به همراه قاعدگی شدید و نامنظم هستند، پزشک داروهای هورمونی را برای تنظیم خونریزی آنها تجویز می کند.

مکمل های ویتامین B12 و فولیک اسید از جمله داروهایی هستند که برای درمان کم خونی ناشی از فقر مواد مغذی توصیه می شوند. این نوع کم خونی در کودکان بندرت مشاهده می شود.

 کم خونی ناشی از ابتلا به بیماری عفونی معمولا زمانی بهبود می یابد که عفونت درمان شود. برخی مواقع مصرف یک داروی خاص موجب کم خونی می شود که دراین صورت، پزشک باید آن را قطع کند و یا داروی دیگری را با کمترین عوارض جانبی به بیمار تجویز کند.

 

درمان کم خونی شدید یا مزمن بسته به دلیل و علت آن:

  • انتقال گلبول های قرمز سالم از فرد دهنده
  • برداشت طحال یا درمان با دارو برای جلوگیری از نابودی گلبول های قرمز
  • مصرف دارو برای مقابله با عفونت یا تحریک مغز استخوان به تولید و ساخت گلبول های بیشتر

در بیماری کم خونی گلبول داسی شکل، تالاسمی و کم خونی اپلاستیک از پیوند مغز استخوان استفاده می شود. در این روش سلول های مغز استخوان از فرد دهنده برداشته شده و به رگ فرد تزریق می شود. سپس این سلول ها از طریق شریان های خون وارد مغز استخوان شده و شروع به تولید و ساخت گلبول های جدید می کنند.

 

 درمان کم خونی کودکان:

نوع، دلیل و شدت کم خونی کودکان به تعیین نوع مراقبت ها کمک می کند. کودکان، کم خونی را بهتر از بزرگسالان تحمل می کنند. کودک مبتلا به کم خونی نسبت به سایر کودکان و همسالان زودتر خسته می شود لذا معلمان و مربیان باید از بیماری کم خونی کودک مطلع باشند. اگر دلیل کم خونی کودک، فقر آهن باشد پس توصیه های پزشک در رابطه با تغییر رژیم غذایی و مصرف مکمل های آهن را دنبال کنید. در صورت بزرگ شدن طحال، کودک قادر به انجام بازی های ورزشی و تماسی نیست زیرا کودک در معرض خطر پارگی یا خونریزی طحال قرار دارد.

اشکالی از کم خونی بویژه بیماری گلبول داسی شکل نیازمند مراقبت ها و درمان های خاص است.

 

پیشگیری از کم خونی ناشی از فقر آهن در کودکان:

برخی کم خونی ها قابل پیشگیری نیستند اما می توان کودک را از خطر فقر آهن و کم خونی مصون نگه داشت.

 

قبل از هرگونه اقدام با پزشک درمورد درمان کم خونی مشورت کنید:

 

کاهش مصرف شیر گاو:

کودکان در ۶ ماهگی معمولا بدلیل آهنی که قبل از تولد در بدنشان ذخیره شده، در برابر فقر آهن مصون هستند اما بعد از ۶ ماهگی، آهن کافی را از شیر مادر یا شیر گاو (شیر گاو آهن کمتری دارد) جذب نمی کنند. مصرف منظم شیر گاو موجب فقر آهن در کودکان شده و میل و علاقه کودک را به خوردن غذاهای غنی از آهن کمتر می کند. به همین دلیل شیر گاو به کودکان زیر ۱ سال توصیه نمی شود. روزانه دادن بیش از ۲۴-۳۲ اونس (معادل ۷۰۹ -۹۴۶ میلی لیتر) از شیر به کودکان توصیه نمی شود. درصورتی که نمی توانید غذاهای غنی از آهن را به کودکتان بدهید، در مورد استفاده از مکمل آهن با پزشک مشورت کنید. 

 

غلات غنی شده با آهن:

مصرف این غلات به جذب آهن بخصوص در طول گرایش کودک از شیر مادر به غذاهای جامد کمک می کند.

 

تعادل در وعده های غذایی:

غذاهای حاوی آهن را به طور مرتب به کودک بدهید. این غذاها شامل غلات غنی شده با آهن، گوشت قرمز، زرده تخم مرغ، سبزیجات برگ سبز، سبزیجات و میوه های زردرنگ، گوجه فرنگی و کشمکش می باشند.  

اگر کودک گیاهخوار است، از منابع غنی از آهن استفاده کنید زیرا آهن موجود در گوشت، مرغ و ماهی راحت تر از سایر غذاهای گیاهی و غنی شده جذب می شود.

خوراکی های ترکیبی می تواند جذب آهن را کمتر کند: 

به عنوان مثال قهوه، چای یا چای یخ به همراه غذا، جذب آهن را کمتر می کند. از سوی دیگر ویتامین C به جذب آهن کمک می کند.

 

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه جدید